De Grondleggers

Rond het jaar 1000 begint in de West-Nederlandse laagvlakte een uniek sociaal experiment: wat gebeurt er als je ondernemende mensen een stuk land geeft, de vrijheid om daarmee te doen wat ze willen en het recht om de vruchten van dat werk te plukken? Als ze een efficiënt transportnetwerk hebben waardoor ze over ongekend grote afstanden handel kunnen drijven? Als ze gedwongen zijn om met elkaar samen te werken om hun land droog te houden? Als het centrale gezag machtig genoeg is om de regels na te laten leven, maar niet machtig genoeg om ze op te leggen?

Het is helemaal niet de bedoeling om een sociaal experiment uit te voeren. De graaf en het bisdom willen alleen maar nutteloze wildernis omzetten in vruchtbare landbouwgrond. Maar bij elke stap die zij en de kolonisten zetten, brengen ze onbedoeld het recept voor een welvarende, bloeiende samenleving in praktijk. Het cope-contract moet genoeg mensen werven om het veen te ontginnen, maar schept onbedoeld een ondernemende bevolking en eigendomsrecht. Het waternetwerk moet het veenwater laten wegvloeien, maar schept onbedoeld een efficiënt handelsnetwerk. De samenwerkingsverbanden moeten het land drooghouden, maar scheppen onbedoeld effectief bestuur.

Voor ons zijn zulke zaken vanzelfsprekend. Maar dat zijn ze niet. Het overgrote deel van de mensen die ooit op aarde hebben rondgelopen doet dat in een klein gebied, in een kleine gemeenschap, min of meer onvrij en zonder zeggenschap in politieke beslissingen. Natuurlijk zijn daar genoeg uitzonderingen op. Er zijn samenlevingen waar mensen in vrijheid leven, rivieren waarop handel wordt gedreven over grotere afstanden, steden waar mensen in grotere verbanden leven, gemeenschappen waar burgers meebeslissen, economieën waar het idee van eigendom al bestaat. Maar een samenleving waar dit allemaal tegelijk samenkomt? Dat is uniek.

Nog steeds een onbetekenende uithoek

Is het cope-contract dan het startpunt voor Nederlands bloeiperiode? Het zou een fascinerend verhaal zijn. Geen verhaal over helden, maar anonieme kolonisten op zoek naar een beter bestaan. Geen zeldzaam gunstige ligging, maar drasland aan de rand van de wereld. Geen allesbeslissende veldslag of baanbrekende innovatie, maar onzichtbare krachten die in de loop der eeuwen hun werk doen. Geen vooropgezet plan, maar een samenloop van omstandigheden. Geen opeenstapeling van successen, maar tegenslagen die de mensen dwingen om het anders aan te pakken.

Met de kennis van nu zijn de voorwaarden voor zo'n ongebruikelijke bloei aanwezig, maar rond 1250, als de ontginning van de West-Nederlandse laagvlakte haar voltooiing nadert, is er nog niets wat daarop wijst. De cope-contracten en de waterschappen zijn geen beloftes van kracht, maar bewijzen van zwakte. Ze getuigen van de permanente dreiging van het water en van de kwetsbaarheid van het land. Overstromingen teisteren nog steeds het nieuwe land. De boeren produceren niet genoeg eten om grote steden te voeden en benutten hun handelsnetwerk nauwelijks. De samenleving kan nog zo veelbelovend zijn, maar voorlopig komt ze niet verder dan een agrarische samenleving die amper genoeg produceert om zichzelf in leven te houden.

Het overgrote deel van de Nederlanders woont buiten dit gebied: steden als Zutphen, Deventer en Utrecht hebben betere kaarten om tot het centrum van Nederland uit te groeien. Zij zijn onderdeel van handelsnetwerken met Duitsland en Scandinavië en zijn aanmerkelijk groter dan steden als Leiden en Alphen aan den Rijn. Stadstaten in Italië en het bloeiende Vlaanderen maken aanzienlijk meer aanspraak op een leidende positie, al legt Europa het nog altijd af tegen islamitische en Chinese beschavingen. De West-Nederlandse laagvlakte is nog steeds een dunbevolkte uithoek van Europa en Europa is nog steeds een uithoek van de wereld. Het is ondenkbaar dat dit over driehonderd jaar het centrum van de wereld zal zijn. En dan moet het ergste nog komen.

Met het cope-contract streven het bisdom en de graaf simpelweg naar meer landbouwgrond, extra inkomsten en een steviger claim op het gebied. Hun plan leunt op drie pijlers. Ten eerste moet de bovenste veenlaag droogvallen door het veenwater af te voeren naar een waterweg. Ten tweede moet die waterweg dat overtollige water kunnen lozen in de zee. En ten derde moet het drooggevallen land bruikbaar zijn voor landbouw. Tussen 1150 en 1350 wordt langzaam maar zeker duidelijk dat dit plan niet gaat lukken. Eén omvallende pijler zou al genoeg zijn om de ontginning te laten mislukken, maar het is veel erger. Niet één, niet twee, maar alle drie de pijlers vallen om. Het experiment stort als een kaartenhuis in elkaar.